Հայաստանում կենսածին նյութերի հիմնական աղբյուրներից են կենցաղային կեղտաջրերը, գյուղատնտեսական հոսքաջրերը, անձրևաջրերը և ձնհալները: Կետային և ցրված աղբյուրներից կենսածին նյութերի ներհոսքը կարող է հանգեցնել քաղցրահամ ջրերի որակական փոփոխությունների, ջրերի էվտրոֆիկացիայի և թողնել բացասական ազդեցություն ջրային էկոհամակարգերի վրա: Նիտրատներով աղտոտումը հիմնականում կապված է գյուղատնտեսության հետ, այնինչ ֆոսֆատներով աղտոտումը կարող է կապված լինել ինչպես գյուղատնտեսական հոսքաջրերի, այնպես էլ լվացվող միջոցների օգտագործման հետևանքով առաջացած կեղտաջրերի հետ։

2010-2024թթ. Հայաստանի գետերում ֆոսֆատների միջին կոնցենտրացիաները բարձրացել են 22%-ով (0.09-ից մինչև 0.11 մգ P/լ):
Հրազդան գետը Հայաստանի ամենաերկար և ամենաաղտոտված գետերից մեկն է և Երևան քաղաքից (Հայաստանի մայրաքաղաք, շուրջ 1 միլիոն բնակչություն) հետո ամենամոտ՝ 55-րդ դիտակետում ֆոսֆատների կոնցենտրացիան բարձր է: 2010-2024թթ․ ընթացքում բնակավայրերից ներքև գտնվող դիտակետերում՝ 55-րդ դիտակետը ներառած ֆոսֆատների միջին կոնցենտրացիան 1․1-1.4 անգամ ավելի բարձր է, քան նույն ժամանակահատվածում առանց 55-րդ դիտակետի։ 

2010-2024թթ. Հայաստանի գետերում նիտրատների միջին կոնցենտրացիաները նվազել են 39%-ով (7.15-ից մինչև 4.33 մգ/լ), ինչը կարող է պայմանավորված լինել ազոտային պարարտանյութերի օգտագործման կրճատմամբ։

2024 թվականի տարեկան միջին կոնցենտրացիաների դասերն ըստ ՀՀ ՋԿՏ-ների

Ֆոսֆատներ	Նիտրատներ

Ծանոթագրություն՝  Ֆոսֆատով (ձախ) և նիտրատով (աջ) պայմանավորված ջրի որակի դասերը՝ ըստ գետային դիտակետերի 2024 թվականի միջին տարեկան կոնցենտրացիաների: Քարտեզները տրամադրվել են ՀՀ ՇՄՆ «Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի կողմից: Կիրառվել է ազգային գնահատման համակարգը: Համապատասխան ազգային նորմերի մասին տեղեկություն ստանալու համար նայել «Ազգային թիրախ» բաժնում ցուցանիշի բնութագիրը: Գնահատման համակարգը նույնն է, ինչը օգտագործվում է EEA ցուցանիշ WAT 002-Թթվածին սպառող նյութերը Եվրոպական գետերում:

2024 թվականին դիտակետերի ջրի որակի դասերի համամասնությունը՝ ֆոսֆատներով պայմանավորված հետևյալն է․

• Հյուսիսային ՋԿՏ․ 67%՝ «գերազանց», 17%՝ «լավ», 17%՝ «միջակ»,
• Ախուրյանի ՋԿՏ․ 20%՝ «լավ», 20%՝ «միջակ», 40%՝  «անբավարար», 20%՝ «վատ»,
• Հրազդանի ՋԿՏ․ 12%՝ «գերազանց», 38%՝ «լավ», 25%՝ «միջակ»,12%՝ «անբավարար», 12%՝ «վատ», 
• Սևանի ՋԿՏ․ 50%՝ «գերազանց», 25%՝ «լավ», 25%՝ «միջակ»,
• Արարատյան ՋԿՏ․ 100%՝ «գերազանց», 
• Հարավային ՋԿՏ․ 58%՝ «գերազանց», 25%՝ «միջակ», 17%՝ «անբավարար»։

2024 թվականին դիտակետերի ջրի որակի դասերի համամասնությունը՝ նիտրատներով պայմանավորված հետևյալն է․

• Հյուսիսային ՋԿՏ․ 33%՝ «միջակ», 33%՝ «անբավարար»,  33%՝ «վատ»,
• Ախուրյանի ՋԿՏ․ 60%՝ «միջակ», 40%՝ «անբավարար», 
• Հրազդանի ՋԿՏ․ 12%՝ «գերազանց», 50%՝ «միջակ», 25%՝ «անբավարար», 12%՝ «վատ», 
• Սևանի ՋԿՏ․ 42%՝ «գերազանց», 25%՝ «լավ», 8%՝ «միջակ», 25՝ «անբավարար»,
• Արարատյան ՋԿՏ․ 100%՝ «լավ»,
• Հարավային ՋԿՏ․ 17%՝ «գերազանց»,  42%՝ «լավ», 33%՝ «միջակ», 8%՝ «անբավարար»։

Ցուցանիշի սահմանում․
C11 ցուցանիշ- Գետերի ջրում կենսածին նյութերի պարունակությունը, որի ցուցանիշներն են ֆոսֆատնեը և նիտրատները։

Միավորներ
Ֆոսֆատներ՝ մգ P/լ,
նիտրատներ՝ մգ/լ:

Ցուցանիշի ընտրության հիմնավորում
Կենսածին նյութերի մեծ քանակությունը կարող է կարող է ազդել գետերի ջրի որակի վրա՝ հանգեցնել գետի ջրի աղտոտվածության աճի, ջրային էկոհամակարգերի հավասարակշռության խախտման և կենսաբազմազանության նվազման, ինչը բացասաբար է ազդում ջրի որակի վրա:

Հղումներ

• Urban Waste Water Directive- Environment
• Directive 2000/60/EC of the European Parliament and of the Council establishing a framework for Community action in the field of water policy
• UNECE, 2018. Guidelines for the Application of Environmental Indicators, Description of C11. Nutrients in freshwater.
• UNECE, 2018. Guidelines for the Application of Environmental Indicators, Glossary of terms – Description of C11. Nutrients in freshwater.

Համատեքստի նկարագրություն

Ազգային քաղաքականության համատեքստ

• ՀՀ ջրային օրենսգիրք (ընդունված` 04.06.2002թ.)
  Սույն օրենսգիրքը կարգավորում է ջրային հարաբերությունները ջրային ռեսուրսների օգտագործման, պահպանության և զարգացման բնագավառում՝ բնակչության համար երաշխավորված, համարժեք և անվտանգ ջրամատակարարման, շրջակա միջավայրի պահպանության և երկրի ջրային ֆոնդի ռացիոնալ զարգացման համար:

• N75-Ն ՀՀ կառավարության որոշում (ընդունված` 27.01.2011թ.)
  «Կախված տեղանքի առանձնահատկություններից` յուրաքանչյուր ջրավազանային կառավարման տարածքի ջրի որակի ապահովման նորմերը սահմանելու մասին»։ Սահմանում է յուրաքանչյուր ջրավազանային կառավարման տարածքի ջրի որակի նորմերը՝ կախված տեղանքի առանձնահատկություններից։

Միջազգային քաղաքականության համատեքստ
UNECE-WHO/ Ջրի և առողջության մասին Եվրոպական արձանագրության նպատակն է պաշտպանել մարդու առողջությունը ջրի ավելի արդյունավետ կառավարման և ջրի հետ կապված հիվանդությունների նվազեցման միջոցներով։ Արձանագրությունն հիմք է տալիս գործնականում կիրառել մարդու իրավունքները ջրամատակարարման և ջրահեռացման և ԿԶՆ 6-ի իրականացման համար։ Արձանագրությունը ստորագրվել է 1999 թվականին, սակայն վավերացումը ընթացքի մեջ է և դեռ վերջնական տեսքի չի բերվել:

Թիրախներ
Ազգային թիրախներ
Նորմեր՝ համաձայն ՀՀ Կառավարության 75-Ն որոշման։

Միջազգային թիրախներ
ՄԱԿ-ի Կայուն զարգացման նպատակ 6 թիրախ 6.3 նպատակ ունի մինչև 2030 թվականը հասնել ջրի որակի բարելավմանը` նվազեցնելով աղտոտվածությունը, վերացնելով թափոնները և նվազագույնի հասցնելով վտանգավոր քիմիական նյութերը և նյութերի արտանետումները, կիսով չափ կրճատելով չմշակված կեղտաջրերի մասնաբաժինը և զգալիորեն ավելացնելով վերամշակումը և անվտանգ վերօգտագործումը ողջ աշխարհում:

Ցուցանիշի հաշվարկման մեթոդաբանություն
Մոնիթորինգի ծրագիրը կազմված է այնպես, որ հաշվի առնվի ցուցանիշների տարածական և սեզոնային դինամիկան: Մոնիթորինգի վայրերը տեղակայված են ինչպես բնակավայրերից վերև, այնպես էլ նրանցից ներքև, ինչը տեղեկատվություն է տալիս ինչպես ֆոնային կոնցենտրացիաների, այնպես էլ բնակավայրերի ազդեցության մասին: Գետերի դիտակետերի թիվը 45 է (21-ը բնակավայրերից վերև և 24-ը բնակավայրերից ներքև), որոնք ներկայացնում են 22 գետ: Տվյալները տրամադրվում են ՀՀ ՇՄՆ «Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի կողմից։ Յուրաքանչյուր դիտակետի համար ֆոսֆատների և նիտրատների տարեկան միջին կոնցենտրացիաները հաշվարկվում են տարվա ընթացքում ստացված մոնիթորինգի տվյալների թվաբանական միջինի հիման վրա։ Գետերի համար առանձին միջինացումը կատարվում է բնակավայրերից վերև և ներքև գտնվող գետերի դիտակետերի համար:

Բացը լրացնելու մեթոդաբանություն
Ժամանակային շարքերի և նրանց միտումների վերլուծության համար օգտագործվում են միայն ամբողջական շարքերը (այսինքն՝ կայքի տվյալների շարքում բացակայող արժեքներ չկան):  Դա երաշխավորում է միջինացված տվյալների շարքերի համապատասխանությունը: Այսպիսով, բացը լրացնելու մեթոդաբանության կիրառման կարիք չի եղել։

Մեթոդաբանության հղումներ

• ISO 6878:2004- Water quality — Determination of phosphorus — Ammonium molybdate spectrometric method.
• ISO 7890-3:1988— Determination of nitrate — Part 3: Spectrometric method using sulfosalicylic acid.
• EEA, 2005. EEA core set of indicators guide.
• UNECE, 2018. Guidelines for the Application of Environmental Indicators, Glossary of terms – C11. Nutrients in freshwater.
• UNECE, 2018. Guidelines for the Application of Environmental Indicators, Glossary of terms – Description of C11. Nutrients in freshwater.
• UNSD/UNEP Questionnaire on Environment Statistics.

Մեթոդաբանության անորոշություն
Մեթոդաբանական անորոշություն չի հայտնաբերվել։

Հավաքական տվյալների անորոշություն
Անորոշություն չի հայտնաբերվել։

Ռացիոնալ անորոշություններ
Թթվածնի կենսաքիմիական պահանջը և ամոնիումը այն ցուցանիշներն են, որոնք բնութագրում են ջրի աղտոտվածությունը թթվածնի սպառման հետևանքով։ Սակայն այս ցուցանիշների տարեկան միջին արժեքները միշտ չէ, որ լիարժեք ներկայացնում են իրական վիճակը, քանի որ դրանք չեն արտացոլում սեզոնային փոփոխությունները։

• ArmStatBank  
  Գետերի ջրի որակի ցուցանիշներ, ըստ դիտակետերի և տարիների։
  Մակերևութային ջրերում ԹԿՊ₅-ի և ամոնիումի կոնցենտրացիաների վերաբերյալ տվյալները հասանելի են և պահվում են ՀՀ ՇՄՆ «Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի ազգային տվյալների բազայում։
• Շրջակա միջավայրի վիճակի մասին տեղեկագիր
  Ջրի որակի գնահատականները (ըստ ջրի որակի ազգային նորմերի) հրապարակվում է ՀՀ շրջակա միջավայրի նախարարության «Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի կողմից: