Նկար 2 – Քաղցրահամ ջրերի ջրառը (մակերևութային և ստորերկրյա) ըստ ցուցանիշների և տարիների (2000-2024թթ.)

Տվյալների աղբյուրներ՝
(C2) Քաղցրահամ ջրերի ջրառը (մակերևութային և ստորերկրյա) ըստ ցուցանիշների և տարիների, ՀՀ վիճակագրական կոմիտե, ArmStatBank

2024թ․ ստորերկրյա ջրային ռեսուրսներից ջրառը 2000թ․ համեմատ աճել է 2.3 անգամ, մակերևութային ջրային ռեսուրսներից ջրառը՝ 1․6 անգամ։ Ստորերկրյա ջրային ռեսուրսները ռազմավարական նշանակության բնական պաշարներ են, և դրանց հետագա գերշահագործումը կարող է առաջացնել անդառնալի հետևանքներ։
2000-2024թթ․ միջինացված տվյալներով ջրի ընդհանուր պահանջարկի շուրջ 61%-ը բավարարվում է մակերևութային ջրային ռեսուրսների, 39%-ը՝ ստորերկրյա ջրային ռեսուրսների հաշվին: Սևանա լիճը կարևոր դեր ունի երկրի ջրային պահանջարկի ապահովման գործում, մասնավորապես՝ Արարատյան դաշտի ոռոգման ջրի մատակարարման հարցում։ Սակայն լճից ջրի լրացուցիչ բացթողումները կարող են բացասաբար անդրադառնալ դրա հիդրոլոգիական ռեժիմի և էկոլոգիական վիճակի վրա։ 

Ըստ գնահատված ՋՇԻ-ի՝ 2024թ․ ջրառը կազմել է վերականգնվող քաղցրահամ ջրային ռեսուրսների 38%-ը, ինչը վկայում է ջրային ռեսուրսների վրա միջին մակարդակի ծանրաբեռնվածության մասին։ Միաժամանակ, 2000, 2008, 2017, 2019, 2021 և 2022 թվականներին ՋՇԻ-ն կազմել է 67–77%, ինչը ցույց է տալիս, որ այդ տարիներին երկրում արձանագրվել է ջրի բարձր սթրես կամ ջրային ռեսուրսների գերսպառում։

Նկար 3 – Ջրառն ըստ տնտեսական գործունեության տեսակների Հայաստանի Հանրապետությունում (2011-2024թթ.)

Տվյալների աղբյուրներ՝
Քաղցրահամ ջրերի ջրառն ըստ տնտեսական գործունեության հիմնական տեսակների (ՏԳՏԴ) և տարիների, ՀՀ վիճակագրական կոմիտե, ArmStatBank

2011-2024թթ․ ժամանակահատվածում քաղցրահամ ջրերի ընդհանուր ջրառի ամենամեծ մասը բաժին է ընկել գյուղատնտեսության, անտառային տնտեսության (ներառյալ՝ ոռոգումը և ձկնաբուծությունը) ոլորտին։ 2024 թվականին, 2011 թվականի համեմատ, այս ոլորտում քաղցրահամ ջրերի ջրառի ծավալն աճել է 1.5 անգամ, ինչը կարող է պայմանավորված լինել ձկնաբուծության ոլորտի զարգացման, ինչպես նաև գյուղատնտեսական արտադրության ծավալների փոփոխությամբ և ոռոգման ջրի պահանջարկի աճով։

Քաղցրահամ ջրերի պահանջարկի ծավալով երկրորդ խոշոր ոլորտը կենտրոնացված ջրամատակարարումն է։ 2011 թվականի համեմատ 2024 թվականին կենտրոնացված ջրամատակարարման ոլորտի մասնաբաժինը քաղցրահամ ջրերի ընդհանուր ջրառում աճել է, ինչը վկայում է բնակչության և տնտեսության ջրամատակարարման պահանջարկի մեծացման մասին։ 

Նկար 4 - Ջրառն ըստ տնտեսական գործունեության տեսակների Հայաստանի Հանրապետությունում (2024թ.)

Տվյալների աղբյուրներ՝

(C2) Քաղցրահամ ջրերի ջրառն ըստ ՏԳՏԴ-ի և տարիների, ՀՀ վիճակագրական կոմիտե, ArmStatBank

2024թ․ ջրի մեծ պահանջարկ է առաջանում տնտեսական գործունեության երկու հիմնական ոլորտներում՝ գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն, որտեղ չափաբաժինը կազմում է ընդհանուր քաղցրահամ ջրերի ջրառի 76․7%-ը, կենտրոնացված ջրամատակարարում, որտեղ չափաբաժինը կազմում է ընդհանուր քաղցրահամ ջրերի ջրառի 20․6%-ը։  Ընդհանուր քաղցրահամ ջրերի ջրառի 2․2%-ը բաժին է ընկնում հանքագործական արդյունաբերությանը և 0.5%՝ մշակող արդյունաբերությանը: Միջին հաշվով, գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն ոլորտում քաղցրահամ ջրերի ջրառի 30%-ը բաժին է ընկնում ձկնաբուծարաններին, 70%-ը՝ ոռոգմանը: Այս ոլորտի ջրապահանջարկի ապահովման գործում կարևոր դեր ունի Սևանա լիճը, որից իրականացվում է ջրառ ոչ միայն Սևանի ջրհավաք ավազանի, այլև հանրապետության այլ տարածքների, մասնավորապես՝ Արարատյան դաշտավայրի կարիքները բավարարելու նպատակով։

Ցուցանիշի սահմանումը

Տարեկան քաղցրահամ ջրի ջրառի ընդհանուր ծավալը (մակերևութային և ստորերկրյա) ըստ տնտեսական գործունեության բոլոր տեսակների, արտահայտվում է որպես վերականգնվող քաղցրահամ ջրերի ռեսուրսների համամասնութուն, այսինքն՝ երկրի համար որպես ՋՇԻ, որը համապատասխանում է Միջազգային ստանդարտ արդյունաբերական դասակարգմանը (ISIC):

Չափման միավոր

Քաղցրահամ ջրի ջրառի ընդհանուր ծավալը և ծավալն ըստ տնտեսական գործունեության տեսակների չափվում են տարեկան միլիոն խորանարդ մետրով (մլն. մ³), ՋՇԻ-ն արտահայտվում է որպես մասնաբաժին (%): Ջրի շահագործման ինդեքսը ցույց է տալիս ջրառի ճնշումը վերականգնվողական քաղցրահամ ջրերի ռեսուրսների վրա և արտահայտվում է %-ով։

 Հիմնավորում

Ցուցանիշի ընտրության հիմնավորումը

Ցուցանիշը չափում է բնական աղբյուրներից կատարվող քաղցրահամ ջրի ջրառը, ինչպես նաև ջրառի հետևանքով շրջակա միջավայրի վրա գործադրված ճնշումը։

Քաղցրահամ ջրերի ջրառի դիտարկումը Հայաստանի համար մեծ նշանակություն ունի վերականգնվող ջրային ռեսուրսների պահպանման ու կառավարման կայունության բարելավման համար: Ցուցանիշը հնարավորություն է տալիս պատշաճ գնահատել բնական պաշարների պահպանումը և արդյունավետ օգտագործումը:

Գիտական հղումներ

• Բնապահպանական տնտեսական հաշիվներ/Ջրի հաշիվներ, ՀՀ վիճակագրական կոմիտե (ArmStatBank)
• EBRD, European Bank for Reconstruction and Development, Yerevan, Water Supply Improvement Project, Procurement ref:8123-IFT-43253, Project number:43253.
• Շրջակա միջավայրը և բնական պաշարները Հայաստանի Հանրապետությունում 2024թ․ ՀՀ վիճակագրական կոմիտե
• UNECE, 2000. Environmental Performance Review- Armenia. United Nations Economic Commission for Europe, Committee on Environmental Policy, Environmental Performance Reviews Series No. 10, ISBN 92-1-116775-2, New York.
• UNECE, 2018. Guidelines for the Application of Environmental Indicators, Description of C2. Freshwater abstraction.
• UNECE, 2018. Guidelines for the Application of Environmental Indicators, Glossary of terms – C2. Freshwater abstraction.

Համատեքստի նկարագրությունը

Ազգային քաղաքականության համատեքստ

Մակերևութային և ստորերկրյա ջրային ռեսուրսներից քաղցրահամ ջրերի ջրառը կառավարվում է Շրջակա միջավայրի նախարարության Ջրային ռեսուրսների կառավարման վարչության կողմից: Ջրառը կարգավորվում է Հայաստանի Հանրապետության Ջրային օրենսգրքով (04.06.2002թ․), «Հայաստանի Հանրապետության ջրի ազգային ծրագրի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով (27․11․2006թ․) և «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման և փորձաքննության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով (2017թ.), ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության կառավարության համապատասխան որոշումներով և օրենսդրական այլ փաստաթղթերով:

Միջազգային քաղաքականության համատեքստ

2018թ.-ին Հայաստանը ՄԱԿ-ի բարձր մակարդակի քաղաքական ֆորումում ներկայացրեց 2030 Օրակարգի և Կայուն զարգացման նպատակների (SDG) իրագործման իր առաջին Ազգային կամավոր զեկույցը (VNR):
Այդ զեկույցը ներկայացնում է 2030 Օրակարգի և Կայուն զարգացման նպատակների  ազգայնացման և իրականացման գործընթացում Հայաստանի կողմից մինչ օրս ձեռք բերված առաջընթացն ու փորձը: Այն նպատակ ունի նաև տրամադրել և անդրադառնալ քաղաքական, իրավական, գործնական և վարքագծային առավելություններին, ինչպես նաև խոչընդոտներին և մարտահրավերներին Կայուն զարգացման նպատակների իրականացման գործընթացում: Անկասկած այս գործընթացը միջսեկտորալ և լայնածավալ բնույթ ունի, որն ամենայն հավանականությամբ կանցնի 2030թ-ից այն կողմ և կպահանջվի համաձայնեցված ջանքեր և հանձնառություններ ինչպես ազգային, այնպես էլ միջազգային մակարդակներում:

Թիրախներ

Ազգային թիրախներ

Ազգային թիրախ չի առանձնացվել:

Միջազգային թիրախներ

ՄԱԿ-ի ԿԶՆ 6, թիրախ 6.4

Մինչև 2030թ. էականորեն մեծացնել ջրօգտագործման արդյունավետությունը բոլոր ոլորտներում և ապահովել քաղցրահամ ջրի կայուն ջրառը և ջրամատակարարումը՝ լուծելու սակավաջրության խնդիրը և էականորեն կրճատել սակավաջրությունից տառապող մարդկանց թվաքանակը:

Քաղաքականությանն առնչվող փաստաթղթեր

• Հայաստանի Հանրապետության Ջրային օրենսգիրք (ընդունված 2002թ. հունիսի 4-ին):
• Հայաստանի Հանրապետության օրենքը Ջրի ազգային ծրագրի մասին ( ընդունված 2006թ. նոյեմբերի 27-ին):
• Հայաստանի Հանրապետության օրենքը  Ջրի ազգային քաղաքականւթյան հիմնադրույթների մասին (ընդունված 2006թ. հունիսի 3-ին)։
• SDG Implementation Voluntary National Review – Armenia. United Nations (2018).
• Transformation towards sustainable and resilient societies. Report for the UN High-level Political Forum on Sustainable Development, Yerevan (accessed 12 February 2019).
• Sustainable Development Goals Voluntary National Review Report, Republic of Armenia (2020).

Ցուցանիշների հաշվարկման մեթոդաբանություն

Չափման միավորներ և հավասարումներ

 Բացերի լրացման մեթոդաբանությունը

Ըստ ոլորտների ջրառի տեսական գնահատման համար կիրառվել է ինտերպոլյացիայի մեթոդը:

 Մեթադաբանության հղումներ

• EEA, 2005. EEA core set of indicators guide. EEA Technical report No 1/2005, ISBN 92-9167-757-4, Luxembourg.
• UNECE, 2018. Guidelines for the Application of Environmental Indicators, Data template – C2: Freshwater abstraction.
• UNECE, 2018. Guidelines for the Application of Environmental Indicators, Description of C2: Freshwater abstraction.
• UNECE, 2018. Guidelines for the Application of Environmental Indicators, Glossary of terms – C2: Freshwater abstraction.
• UNSD and UNEP,  Questionnaire on Environment Statistics. United Nations Statistics Division and United Nations Environment Programme, Questionnaire on Environment Statistics, Section Water.

Մեթոդաբանական անորոշություններ

Մեթոդաբանական անորոշություն չի հայտնաբերվել:

Տվյալների անորոշություններ

Ստորերկրյա ջրերի ջրառը չի չափվում չափիչ սարքերով: Այն գնահատվում է ստորերկրյա ջրերի մակարդակի փոփոխությամբ:
Փաստացի գոլորշիացումը հիմնված է գնահատման վրա: Հարևան երկրներից ստորերկրյա ջրերի ներհոսքի և հարևան երկրներ ստորերկրյա ջրերի արտահոսքի համար բավարար տվյալներ չկան:
1990թ․-ից մինչև 2011թ. ցուցանիշների հաշվարկման համար կիրառվել է ՄԱԿ-ի վիճակագրության բաժնի (UNSD) բնապահպանական վիճակագրության վերաբերյալ հարցաթերթի մեթոդաբանությունը, իսկ 2011թ-ից սկսած՝ ՄԱԿ-ի ԵՏՀ (UNECE) բնապահպանական ցուցանիշների հաշվարկման մեթոդաբանությունը: Սա մեծ խզում է առաջացնում ժամանակային շարքում, մասնավորապես ջրամատակարարման ծառայության և գյուղատնտեսության ոլորտներում:

Անորոշությունների պարզաբանում

Անորոշություն չի հայտնաբերվել:

ՀՀ վիճակագրական կոմիտե (ArmStatBank)

Հայաստանի բնապահպանական վիճակագրությունը 2020թ. և ցուցանիշների 2016-2020 թթ. շարժընթացը, ՀՀ վիճակագրական կոմիտե

Շրջակա միջավայրը և բնական պաշարները Հայաստանի Հանրապետությունում 2024թ., ՀՀ վիճակագրական կոմիտե

Բնապահպանական տնտեսական հաշիվներ։ Ջրի հաշիվներ, ՀՀ վիճակագրական կոմիտե, (ArmStatBank)

Հայաստանի ազգային հաշիվներ, 2024թ, ՀՀ վիճակագրական կոմիտե

Մետատվյալներ

Թեմա` ջուր

Ցուցանիշի ծածկագիրը` C2

Թեգեր`  ջրառ, ջրի շահագործման ինդեքս, Հայաստան, ժամանակահատված՝ 1993-2024թթ.

DPSIR՝  ճնշում

Տեսակը՝  նկարագրող ցուցանիշ (դաս A – ինչ է տեղի ունենում շրջակա միջավայրի և մարդկանց հետ)

Ժամկետներ՝  հրապարակման ամսաթիվ / վերջին փոփոխությունը. 07/01/2026

Թարմացման հաճախականությունը՝  յուրաքանչյուր տարի

Կոնտակտային անձինք և պատասխանատու մարմինը՝

Կոնտակտային անձինք՝  Նաիրա Մանդալյան, Գոհար Հարությունյան, Ռուզաննա Սաֆարյան

Պատասխանատու մարմինը` Հայաստանի Հանրապետության վիճակագրական կոմիտե, ՇՄՆ «Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ, Տեղեկատվական վերլուծության ծառայություն

Կարճաժամկետ աշխատանքներ

Խորքային հորերի և ստորերկրյա ջրային ռեսուրսներից ջրառի մշտադիտարկման համակարգի ներդնում:

Երկարաժամկետ աշխատանքներ

Ջրառի ավտոմատ մշտադիտարկման և չափման համակարգի ներդնում: