C3 – Ջրի ընդհանուր օգտագործում

C3 – Ջրօգտագործումը Հայաստանի Հանրապետությունում

Հիմնական խնդիրներ

2000-2024թթ. ընթացքում քաղցրահամ ջրի ընդհանուր օգտագործումն աճել է ավելի քան երկու անգամ՝ (2000թ․-ին՝ 1046 մ3, 2024թ․-ին՝ 2582.1 մ3): Գյուղատնտեսությանը, անտառատնտեսությանը և ձկնորսությանը 2024թ. բաժին են ընկել քաղցրահամ ջրերի օգտագործման 86%-ը:
Միջինում քաղցրահամ ջրերի ջրառի շուրջ 25%-ը կազմում են տրանզիտային կորուստները: 2024թ.-ին ջրերի կորուստը ըստ ջրօգտագործման տնտեսական գործունեության տեսակների դասակարգիչի (ՏԳՏԴ) կազմել է 28%:
Ըստ համախառն ներքին արդյունքի գնողունակության չափանիշների (PPP, գնողունակության համարժեքով, ընթացիկ միջազգային) 2011թ․-ին այն կազմել է 23085.5 դոլար, իսկ  2024թ․-ին՝ 69234.1 դոլար։ 2024թ.-ին քաղցրահամ ջրերի օգտագործումը ՀՆԱ-ի 1000 դոլարի հաշվով քաղցրահամ ջրերի օգտագործումը կազմել է 37.3 մլն․մ3:

Տարի Ջրի տրանզիտային կորուստներ (մլն մ3) Քաղցրահամ ջրերի ընդհանուր օգտագործումը (մլն մ3)
2011 700 1738
2012 754 2187
2013 866 2089
2014 747 2113
2015 739 2533
2016 712 2470
2017 825 2040 
2018 788 1927
2019 742 2124
2020 654 2176
2021 710 2257
2022 650 2422
2023 656 2262
2024 732 2582

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Նկար 1 – Քաղցրահամ ջրերի ջրօգտագործումը Հայաստանի Հանրապետությունում (2011-2024թթ.)

Տվյալների աղբյուրներ.

Տարի Գյուղատնտեսություն, անտառատնտեսություն, ձկնորսություն (մլն մ3)

Տնային տնտեսություններ,(մլն մ3)

  Տնտեսության գործունեության այլ տեսակներ,(մլն մ3)

Մշակող արդյունաբերություն, էներգետիկա,
 (մլն մ3)
2011 1368  165   102  48
2012 1793 148 57   37
2013 1846  113 45  26
2014 1748 148   46  32
2015 2270  119  28  28
2016 2192  123   47 27
2017 1752 132   34  35
2018 1554 238  5  46
2019 1824 189   2 27
2020 1751  288  9 43
2021  1949 206   2 46
2022 2113  209   4 27
2023 1933 230 6 30
2024 2213  256  7 33

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Նկար 2 – Ջրօգտագործումն ըստ տնտեսական գործունեության տեսակների խմբավորման Հայաստանի Հանրապետությունում (2011-2024թթ.)

Տվյալների աղբյուրներ.

(C3) Ջրօգտագործումն ըստ ՏԳՏԴ և տարիների, ՀՀ վիճակագրական կոմիտե (ArmStatBank)

Գյուղատնտեսություն, անտառատնտեսություն, ձկնորսություն (մլն մ3)

 2213

Տնային տնտեսություն
(մլն մ3)

 227

Տնտեսության գործունեության այլ տեսակներ (մլն մ3)

 6.6

Մշակող արդյունաբերություն
(մլն մ3)

 16.1

Էներգետիկա (մլն մ3)

 17.2

Նկար 3 – Ջրօգտագործումն ըստ տնտեսական գործունեության տեսակների խմբավորման Հայաստանի Հանրապետությունում (2024թ.)

Տվյալների աղբյուրներ.

(C3) Ջրօգտագործումն ըստ ՏԳՏԴ և տարիների, ՀՀ վիճակագրական կոմիտե (ArmStatBank)

Հայաստանը ջրի նկատմամբ պահանջարկի նվազագույն ապահովմամբ, սեզոնային սթրեսներ ունեցող երկիր է (ջրի շահագործման ինդեքսը 2024թ. կազմել է 37.6%). Չնայած վերականգնվող քաղցրահամ ջրային ռեսուրսների հաշվեկշռում ուղղակիորեն չեն ընդգծում ջրի դեֆիցիտ, սակայն տնտեսական գործունեության տարբեր ոլորտներում, մասնավորապես գյուղատնտեսության ոլորտում, ջրառի և ջրօգտագործման բարձր մակարդակներն առանձին տարիներին մեծ ճնշում են գործադրում երկրի վերականգնվող քաղցրահամ ջրային ռեսուրսների վրա (UNECE, 2000թ.):
Միջինում քաղցրահամ ջրերի ընդհանուր օգտագործման 83.7%-ը բաժին է ընկնում գյուղատնտեսությանը, անտառային տնտեսությանը և ձկնորսությանը, գյուղատնտեսության ավելի քան 62%-ը բաժին է ընկնում ոռոգմանը:
Չնայած 2000-2017թթ. արձանագրվել է ջրի կորուստների որոշակի աճ (2000թ.՝ 758.9 մլն. մ3, 2017թ.՝ 825.4 մլն. մ3), սակայն 2018-2024թթ․ նկատվում է ջրի կորուստների նվազում (2018թ․-ին՝ 788 մլն. մ3, 2024թ․-ին՝ 731.9 մլն. մ3)։
2000թ. քաղցրահամ ջրերի տարեկան օգտագործումը կազմել է շուրջ 2550 մլն. մ3, իսկ 2024թ. այն կազմել է 2582.1 մլն. մ3: Ջրառի և ջրօգտագործման մեծ ծավալները՝ հատկապես գյուղատնտեսության ոլորտում, հանգեցրել են ոլորտային ջրային սթրեսների և առաջ են բերել բնապահպանական հիմնախնդիրներ:
Սևանա լճի ջրերի բազմատարյա գերօգտագործմամբ պայմանավորված լճի մակարդակը նվազել է ավելի քան 19 մ-ով, ծավալը 55.8 մլրդ. մ3-ից նվազել է մինչև 38 մլրդ. մ3, իսկ լճի հայելու մակերեսը կրճատվել է ավելի քան 140 կմ2-ով (ՀՀ վիճակագրական կոմիտե (ArmStatBank)):

Տարի ՀՆԱ -ն, մլն. $ (PPP, գնողունակության համարժեքով, ընթացիկ միջազգային) Ջրօգտագործումը ՀՆԱ-ի $1000-ի հաշվով (PPP, գնողունակության համարժեքով), խոր.մ/$ 1000
2011 23085.5 75.3
2012 27043.4 80.9
2013 28572.6 73.1
2014 29343.1 72
2015 29315.4 86.4
2016 31629.4 78.1
2017 35949.5 56.7
2018 38233.3 50.4
2019 44365.7 47.9
2020 43552.8 50
2021 47164.9 47.8
2022 56847 42.6
2023 64045 35.3
2024 69234.1 37.3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Նկար 4 - Քաղցրահամ ջրերի օգտագործումը ՀՆԱ-ի  (ԳՀ դոլլար) միավորի հաշվով Հայաստանի Հանրապետությունում    (2011-2024թթ.)

Տվյալների աղբյուրներ.

Նկատի ունենալով, որ տնտեսության բոլոր ճյուղերը մեծապես կախված են ջրային ռեսուրսներից, ուստի առանձնակի կարևորվում է ջրային ռեսուրսների կառավարման արդյունավետությունը: Ջրօգտգործումը տնտեսության մեջ բնութագրվում է ՀՆԱ-ի ձևավորման մեջ ունեցած մասնաբաժնով:

Ցուցանիշի սահմանումը

Ցուցանիշը նկարագրում է քաղցրահամ ջրերի օգտագործումը տնտեսության տարբեր ոլորտներում: Այն բնութագրում է ջրերի նկատմամբ պահանջարկի վիճակը:
Ցուցանիշը բերվում է ամբողջ երկրի համար և ըստ տնտեսության ճյուղերի, ՀՆԱ-ի մեկ միավորի հաշվով, ինչպես նաև տարվա ընթացքում ձևավորված ավելացված արժեքի հաշվով:

Չափման միավոր

Ջրօգտագործման ծավալները չափվում են մլն. մ3-ով։
Ջրօգտագործումը ՀՆԱ-ի $1000-ի հաշվով (PPP, գնողունակության համարժեքով) հաշվարկվում է մ3/1000$։

Հիմնավորում

Ցուցանիշի ընտրության հիմնավորումը

Ցուցանիշը բնութագրում է քաղցրահամ ջրերի օգտագործումը, ինչպես նաև ճնշումը վերականգնվող ջրային ռեսուրսների և խոշոր հաշվով շրջակա միջավայրի վրա:

Գիտական հղումներ

Համատեքստի նկարագրությունը

Ազգային քաղաքականության համատեքստ

Հայաստանի Հանրապետության Ջրային օրենսգիրքը (ընդունվել է 2002թ․ հունիսի 4-ին) հիմնական օրենսդրական փաստաթուղթն է, որը սահմանում և կարգավորում է ջրային տնտեսության հիմնական հասկացություններն ու հարաբերությունները: Ջրային օրենսգիրքը կարգավորում է ջրային ռեսուրսների և համակարգերի պահպանության, օգտագործման և կառավարման հետ կապված խնդիրները, ինպես նաև սահմանում է մասնավոր հատվածի ներառման սկզբունքներն ու ձևերը:

ՀՀ Ջրի ազգային քաղաքականությունը (ընդունվել է 2005թ. մայիսի 3-ին) ջրային ռեսուրսների և ջրային համակարգերի օգտագործման և պահպանության ռազմավարության շրջանակն է: Սույն օրենքի նպատակը ներկայում և ապագայում մարդու բարեկեցության, հանրապետության սոցիալ-տնտեսական համակարգի զարգացման, տնտեսական և էկոլոգիական կարիքները բավարարելու համար անհրաժեշտ քանակի, ռեժիմի և որակի ջրային ռեսուրսների մատչելիության ապահովումն է:

Ջրի ազգային ծրագիրը (ընդունվել է 2006թ. նոյեմբերի 27-ին) կարգավորում է Հայաստանի Հանրապետության ջրի ազգային ծրագրի սահմանման և իրականացման հետ կապված հարաբերությունները` ընդգրկելով ազգային ջրային պաշարի, ռազմավարական ջրային պաշարի, օգտագործելի ջրային ռեսուրսների գնահատականները, ջրերի նկատմամբ առաջարկն ու պահանջարկը, ջրային ոլորտի պահպանման և զարգացման հիմնական խնդիրները և հեռանկարները, Ջրի ազգային ծրագրի իրականացման միջոցառումները` ելնելով ջրի սահմանափակ լինելու, մարդու կյանքի և առողջության, կենդանական և բուսական աշխարհի պահպանման համար հիմնական միջոցներից մեկը հանդիսանալու, դրա մատչելիության ապահովման նախապայմաններից:

Օրենքի նպատակն է օգտագործելի ջրային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարման միջոցով բնակչության և տնտեսության պահանջների բավարարման, շրջակա միջավայրի էկոլոգիական կայունության ապահովման, ռազմավարական ջրային պաշարի կազմավորման և օգտագործման, ազգային ջրային պաշարի պահպանության, Հայաստանի Հանրապետության ջրային օրենսգրքի և «Ջրի ազգային քաղաքականության հիմնադրույթների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի խնդիրների լուծմանն ուղղված միջոցառումների սահմանումը:

Միջազգային քաղաքականության համատեքստ

2018թ. Հայաստանը ՄԱԿ-ի բարձր մակարդակի քաղաքական ֆորումում ներկայացրեց 2030 Օրակարգի և Կայուն զարգացման նպատակների (SDG) իրագործման իր առաջին Ազգային կամավոր զեկույցը (VNR):
Այդ զեկույցը ներկայացնում է 2030 օրակարգի և ԿԶՆ-ների ազգայնացման և իրականացման գործընթացում Հայաստանի կողմից մինչ օրս ձեռք բերված առաջընթացն ու փորձը: Այն նպատակ ունի նաև տրամադրել և անդրադառնալ քաղաքական, իրավական, գործնական և վարքագծային առավելություններին, ինչպես նաև խոչընդոտներին և մարտահրավերներին ԿԶՆ իրականացման վերաբերյալ: Անկասկած այս գործընթացը միջսեկտորալ և լայնածավալ բնույթ ունի, որն ամենայն հավանականությամբ կանցնի 2030թ-ից այն կողմ և կպահանջվի համաձայնեցված ջանքեր ու հանձնառություններ ինչպես ազգային, այնպես էլ միջազգային մակարդակներում:

 Թիրախներ

Ազգային թիրախներ

Ազգային թիրախ չի առանձնացվել:

Միջազգային թիրախներ

UN SDG 6, target 6.4 Մինչև 2030թ. էականորեն մեծացնել ջրօգտագործման արդյունավետությունը բոլոր ոլորտներում և ապահովել քաղցրահամ ջրի կայուն ջրառը և ջրամատակարարումը՝ լուծելու սակավաջրության խնդիրը և էականորեն կրճատել սակավաջրությունից տառապող մարդկանց թվաքանակը:

Քաղաքականությանն առնչվող փաստաթղթեր

Ցուցանիշների հաշվարկման մեթոդաբանություն

Չափման միավորներ և հավասարումներ

ID Բաղադրիչ Չափման միավոր Հավասարում
C2.3 Քաղցրահամ ջրերի ջրառ մլն. մ3/տարի = C 2.3 (տես C2 ցուցանիշը)
C3.1 Աղազերծված ջուր մլն. մ3/տարի  
C3.2 Կրկնակի ջրօգտագործում մլն. մ3/տարի  
C3.3 Ջրի ներմուծում մլն. մ3/տարի  
C3.4 Ջրի արտահանում մլն. մ3/տարի  
C3.5 Հասանելի քաղցրահամ ջուր մլն. մ3/տարի = C 2.3 + C 3.1 + C 3.2 + C 3.3 + C 3.4
C3.6 Տրանզիտային կորուստներ մլն. մ3/տարի  
C3.6a Այլ կորուստներ և ջուր ոչ օգտագործման համար մլն. մ3/տարի  
C3.7 Քաղցրահամ ջրերի օգտագործում մլն. մ3/տարի = C 3.5 - C 3.6 - C 3.6a;

 

= C3.8 + C3.9 + C3.11 + C3.12 + C3.13
C3.8 Տնային տնտեսություններ մլն. մ3/տարի  
C3.9 Գյուղատնտեսություն, անտառտնտեսություն, ձկնորսություն (ISIC 01-03) մլն. մ3/տարի  
C3.10 որից՝ ոռոգում գյուղատնտեսության մեջ մլն. մ3/տարի  
C3.11 Մշակող արդյունաբերություն (ISIC 10-33) մլն. մ3/տարի  
C3.12 Էներգետիկա (ISIC 35) մլն. մ3/տարի  
C3.13 Այլ մլն. մ3/տարի  
C3.14 ՀՆԱ-ն ԳՀ 2017թ. հաստատուն գներով մլրդ. դոլար/տարի  
C3.15 Քաղցրահամ ջրի օգտագործումը ՀՆԱ-ի մեկ միավորի հաշվով մ3/1000 դոլար = C3.7/C3.14

 

Բացերի լրացման մեթոդաբանությունը

Կիրառվել է ինտերպոլյացիայի մեթոդն ըստ ոլորտների ջրառի տեսական գնահատման համար:
Ոռոգման ջրօգտագործման ցուցանիշի հաշվարկման ժամանակ կիրառվում է ոռոգվող տարածքների և ոռոգման միջին նորմաների տվյալները:
Ոռոգվող և ոռոգման համար ջրառի միջին գործակիցը լայնորեն օգտագործվում է ոռոգման օգտագործման համար հաշվարկելիս։

Մեթադաբանության հղումներ

  • EEA, 2005. EEA core set of indicators guide. EEA Technical report No 1/2005, ISBN 92-9167-757-4, Luxembourg.
  • UNECE, 2018. Guidelines for the Application of Environmental Indicators, Data template – C3: Total water use.
  • UNECE, 2018. Guidelines for the Application of Environmental Indicators, Description of C3: Total water use.
  • UNECE, 2018. Guidelines for the Application of Environmental Indicators, Glossary of terms – C3: Total water use.
  • UNSD and UNEP, 2013. Questionnaire 2013 on Environment Statistics. United Nations Statistics Division and United Nations Environment Programme, Questionnaire 2013 on Environment Statistics, Section Water.

Մեթոդաբանական անորոշություններ

Մեթոդաբանական անորոշություն չի հայտնաբերվել:

Տվյալների անորոշություններ

1990թ․-ից մինչև 2011թ. ցուցանիշների հաշվարկման համար կիրառվել է ՄԱԿ-ի վիճակագրության բաժնի (UNSD) բնապահպանական վիճակագրության վերաբերյալ հարցաթերթի մեթոդաբանությունը, իսկ 2011թ-ից սկսած՝ ՄԱԿ-ի ԵՏՀ (UNECE) բնապահպանական ցուցանիշների հաշվարկման մեթոդաբանությունը: Սրանք առաջացնում են ժամանակային շարքերում խզումներ, անհամապատասխանություններ, անհամադրելիություններ, առավելապես ջրամատակարարման և ոռոգման ոլորտների համար:

Անորոշությունների պարզաբանում

Անորոշություն չի հայտնաբերվել:

Մետատվյալներ․

Թեմա՝ ջուր

Ցուցանիշի ծածկագիրը՝ C3

Թեգեր՝ ջրօգտագործում՝  ջրի շահագործման ինդեքս, Հայաստան

Ժամանակահատված՝  2011-2024թթ.

DPSIR՝  ճնշում

Տեսակը՝ նկարագրող ցուցանիշ (դաս A – ինչ է տեղի ունենում շրջակա միջավայրի և մարդկանց հետ):

Ժամկետներ՝

Հրապարակման ամսաթիվ / վերջին փոփոխություն՝ 26/01/2026

Թարմացման հաճախականությունը՝ յուրաքանչյուր տարի

Կոնտակտային անձինք և պատասխանատու մարմինը․

Կոնտակտային անձինք՝ Նաիրա Մանդալյան, Գոհար Հարությունյան, Ռուզաննա Սաֆարյան

Պատասխանատու մարմինը՝ Հայաստանի Հանրապետության վիճակագրական կոմիտե, ՇՄՆ «Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ, Տեղեկատվական վերլուծության ծառայություն

Կարճաժամկետ աշխատանքներ

Հայաստանի ջրերի բնապահպանական-տնտեսական հաշիվների համակարգի հետագա կատարելագործում:

Երկարաժամկետ աշխատանքներ

Էկոպորտալի զարգացում: